Black Swan – Nhị trùng tính cách


Không dễ dàng để hiểu ngay Black Swan (Thiên nga đen). Không phải chỉ một lần đến rạp là có thể tin cậy vào cảm xúc của mình. Black Swan là sự hấp dẫn ngấm ngầm, đến sau, một sự gây mê đầy xáo trộn khi tiếp cận nó vào những thời khắc khác nhau.Và trong một mùa Oscar mà những The King’s speech, True Grit hay 127 hours nghiêng về mô tả kiểu hành động của nhân vật người hùng đậm chất Hollywood, nhất là ở khía cạnh vượt qua bản thân, thì Black Swan, tuy vẫn nằm trong âm hưởng đó nhưng trở nên gai góc, phức tạp hơn khi thăm dò đời sống tâm lí, những vỉa tầng tính cách còn ẩn giấu trong mỗi con người.

Thiên nga đen không phải là một nhân vật được trù bị sẵn. Chính xác hơn đó chỉ là một ý niệm nghệ thuật khi hình tượng thiên nga trắng đã trở nên quá quen thuộc với công chúng khán giả. Xây dựng thiên nga đen thực chất là ý thao tác phản-hình tượng, một việc làm đã trở nên quen thuộc, chẳng hạn ở văn chương hiện đại, về cái gọi là “cố sự tân biên” (chuyện xưa viết lại), nhằm thỏa mãn những cách hiểu khác nhau về một đối tượng tưởng chừng đã cạn kiệt mọi cảm hứng. Thiên nga đen, vì thế, rất dễ rơi vào sự phản cảm, phản ứng nếu dự trù nghệ thuật táo bạo ấy không được xử lí tốt trên, chí ít, hai phương diện: cung cấp, tăng cường thêm nghĩa cho hình tượng thiên nga trắng và đồng thời đứng độc lập như một hình tượng mới để hiển thị rành rẽ những nỗ lực tìm tòi, sáng tạo. Đạo diễn Darren Aronofsky, người từng thừa nhận những ảnh hưởng từ phim của R. Polanski giai đoạn đầu,  đã làm được điều này, dĩ nhiên không phải chỉ với khoảng thời gian ngắn, mà bằng cả mấy năm trời kiên trì theo đuổi ý tưởng. Và cuối cùng,  phản – thiên nga để trở thành một thiên nga hoàn hảo, đó là những gì mà vũ công Nina, nhân vật chính của bộ phim, đã trải nghiệm và mang đến sự hồi hộp, đồng cảm, thán phục từ phía  người thưởng thức.

Là một vũ công say mê nghề, Nina hiểu rằng được vào vai thiên nga là niềm vinh dự hiếm khi lặp lại. Nhưng vị đạo diễn nghệ thuật Thomas Leroy, người có tham vọng làm mới vở ballet kinh điển Hồ Thiên Nga của Tchaikovsky, lại chỉ giao cho Nina vai thiên nga trắng – một vai rất phù hợp với vóc dáng mỏng manh, khuôn mặt thanh khiết của cô. Trong khi, toàn bộ sức sống, điểm độc đáo ở vở diễn, dưới con mắt nghiêm khắc, quyết liệt của Thomas, phải là thiên nga đen – nhân vật đã tranh cướp tình yêu của người em song sinh. Lily, một nữ vũ công khác, đã được chọn để thay thế Nina khi cần thiết. Từ đây, giữa Nina, Lily và Thomas hình thành liên tục những song hành va chạm, xung đột không chỉ vì vở diễn, mà quan trọng hơn, là vì một thiên nga đen đúng nghĩa chưa xuất hiện. Thomas khiêu khích, thậm chí bằng cả sàm sỡ thân xác, để từng động tác ballet của Nina, là hiện thân dục tính, là mưu đồ khêu gợi, giành giật, là sự mạnh mẽ quyết liệt chiếm lấy. Còn Lily, ngoài đời có một cá tính mạnh, phóng túng, sẽ có đủ những tố chất đó để vào vai. Những khía cạnh tính cách thiên nga đen, từ vở diễn, đã dần dần xâm nhập vào tâm trí Nina trong đời thường khiến cô liên tục rơi vào ảo giác. Từ một Nina khép mình trong phòng riêng với đầy gấu bông, búp bê và luôn bị/được mẹ (vốn là vũ công) chăm chút từ miếng ăn giấc ngủ, Nina đã tự tách vỏ mình trong ảo giác về tình dục với Lily, trong ý muốn thay thế vị trí ngôi sao của Beth – một diễn viên tài năng vừa hết thời. Chính Nina, bằng sự dò tìm bóng tối bên trong mình, đã nhập thân vai diễn theo sự phát triển tính cách bên ngoài đời thường. Sân khấu, dù là nơi để diễn, vẫn có thể là đối ảnh của người nghệ sĩ. Kịch tính lên đến đỉnh điểm khi Nina đâm chết Lily để trở thành thiên nga đen vẫy cánh rực rỡ trên sân khấu. Nhưng đó chỉ là ảo giác, một thứ ảo giác tiết lộ tính cách thứ hai của thiên nga trắng. Nina hoàn thành xuất sắc vai diễn khi cơ thể cô kiệt sức, khi Thomas, Lily và khán giả tán dương cô không ngớt. Nina đã là nữ hoàng thiên nga mới. Và cô nhận lấy từ thiên nga một Nina khác trong chính mình. Thật khó để quên Nina trong diễn xuất của người đẹp Natalie Portman mà sự khổ công lẫn thành công tuyệt vời chỉ có thể đáp lại bằng  tượng vàng Oscar.

Cần dừng lại ở mệnh đề cái ác trong bộ phim này. Nếu quả thật kịch bản Thiên nga đen có chứa đựng một vài yếu tố được gợi hứng từ tiểu thuyết của F. Dostoievsky thì đáp số cho mệnh đề ấy có thể lần hồi từ một vài manh mối. Đầu tiên, ta thấy, Nina chỉ hướng đến vai diễn. Liền đó, cô hướng đến Beth trong ý muốn ngấm ngầm rằng mình phải có được sự ảnh hưởng như cựu ngôi sao này và thông qua vai diễn, kết thúc danh tiếng Beth trong già nua quên lãng. Cuối cùng, khi rào cản mang tên Lily xuất hiện và  có nguy cơ tước đoạt mọi cố gắng của Nina thì cô tự đồng nhất mình vào đối thủ, trỗi dậy những năng lượng tiềm ẩn để loại bỏ chính đối thủ đó. Tiêu diệt Lily sẽ là tất yếu khi Nina chỉ có một đích ngắm duy nhất là vai diễn, sân khấu. Ảo giác, dù sao, cũng phần nào phản ánh diễn tiến của ý thức, nghĩa là, Nina chủ tâm sát hại đồng nghiệp nếu có một tình huống đẩy cô vào như vậy. Cái ác đã tự hình thành, không hề xa lạ với bất kì ai, bởi nó có thể đang ẩn giấu. Cũng như F. Dostoevsky, R. Polanski, đạo diễn của Thiên nga đen không nhấn mạnh khả năng có thể trù dập được cái ác mà hướng đến việc dò thấu cái ác, tìm biết sự hiểm nguy của cái ác. Nina tượng trưng cho cái ác diễn ra trong toàn bộ khát vọng chế ngự nỗi hoang mang, lo sợ mà cá nhân nào cũng có thể vấp phải, ngay cả với những người mà nhu cầu thiên lương được coi như mục đích sống. Khi để thiên nga đen cất cánh trên sân khấu, ta hiểu rằng sự đảo lộn giá trị chỉ là một ngụ ý cho phần bóng tối của thiên nga trắng, và gợi nhớ câu nói tưởng chừng đã cũ kĩ nhưng vẫn dễ đúng với nhiều trường hợp: con người luôn có kẻ khác của chính mình. Tính chất nhị trùng (doublement) mà F. Dostoevsky từng xây dựng trong tiểu thuyết Người kép (The Double) nay đã là ngưỡng đến trong Thiên nga đen, biểu lộ những tiếng nói đồng thuận khi cho rằng sự phức tạp trong tâm lí con người là tự đa bội, tự lũy thừa mình lên đến mức không thể kiểm soát và phán xét một cách thờ ơ, phiến diện.

Pha lẫn những tiết điệu kịch tính sân khấu và màu sắc siêu thực của thể loại phim tâm lí kì dị, nghệ thuật điện ảnh Thiên nga đen cũng đã có một tính cách nhị trùng.  Nó thể hiện ở sự mực thước trong hai màu đen trắng đối lập trên sân khấu, với khuôn hình cứng, vuông vắn; vừa táo bạo, đa sắc màu trong đời thường với khuôn hình động, cảm giác không gian sâu hút, sợ hãi. Máy quay cũng không ngần ngại di chuyển và đặc tả từng vết thương, sự hoảng loạn của nhân vật trước khi thanh thoát trong từng khuôn hình thu từng động tác ballet mềm mại trên sân khấu. Ranh giới giữa ảo – thực (như cảnh Nina và Lily làm tình, cảnh Nina giết Lily) cũng được xử lí mờ nhòe vì khả năng cắt dựng tỉ mỉ, gói ghém để tạo bất ngờ. Điều đáng nói ở đây là ảo giác của nhân vật có thể đem lại những phá cách thể loại, cho phép nó hấp thụ ít nhiều phong cách siêu thực từng là đỉnh cao trước đây. Những bức tranh cất tiếng nói, ống xương cẳng chân xoay tròn và toàn thân Nina mọc lông vũ là một vài điểm nhấn tạo thành sự khác biệt đối với kênh tiếp nhận thông thường khi xem một bộ phim tâm lí thuần túy.

Bởi vậy, điều đọng lại sau cùng ấy là, khi đặt ra và giải quyết một ý niệm về thiên nga đen, bộ phim chủ động phá vỡ những ngăn cách vẫn tồn tại giữa đời thực và sân khấu, giữa vai diễn và con người đời thường. Phá vỡ điều đó tức là để hiểu và biết con người rõ hơn, bổ sung không ngừng những tiêu chí nhân văn mà nghệ thuật được coi là lĩnh vực đảm đương hàng đầu.

(Đã đăng ở Tuổi Trẻ)

Advertisements

2 responses to “Black Swan – Nhị trùng tính cách

  1. Chào bạn ^^!

    Vừa ngó qua WP thấy phản hồi của bạn cho bài viết về Black Swan của tôi, thấy bạn giới thiệu về bài viết này nên chạy qua đây đọc.

    Bài viết của bạn mang tính học thuật hơn bài viết của tôi nhiều.

    Rất vui được cùng chia sẻ sự yêu thích dành cho Black Swan với bạn. ^^

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s