Mùa len trâu[[i]] : Nước


Đã có nhiều bài viết về phim Mùa len trâu, trong đó nhấn mạnh “hình ảnh nước” được đạo diễn chú tâm xây dựng như một biểu tượng. Tuy nhiên, cách giải mã biểu tượng nước thì không được mấy người quan tâm. Và phần lớn, giải mã khá sơ lược, nhiều cảm tính. Theo tôi, biểu tượng nước trong Mùa len trâu cần đặt trên hệ qui chiếu song song, giữa một bên là, cội nguồn văn hóa đồng bằng sông Cửu Long, với một bên là, nước như một diễn ngôn (discourse).

Nước – diễn ngôn của cuộc đời nhân vật

Với tư cách là một diễn ngôn, nước dung chứa những sự kiện chính trong cuộc đời nhân vật. Phim bắt đầu với lời kể của nhân vật Kìm: “Cả đời tôi sống ờ đây. Cà Mau hai mùa mưa nắng. Mùa mưa nước tràn lên tất cả. Cỏ và nhà. Người và Trâu“. Lời kể mở ra một không gian khác lạ, không gian sống giữa người và nước.

Nước, trước hết là nước lũ. Đối mặt với cảnh nước lũ tràn về, tất cả chìm trong biển nước trắng xóa, Kìm phải lãnh một trách nhiệm nặng nề: đi len trâu. Lúc này Kìm còn quá trẻ, tâm hồn trong trắng. Lần len trâu thứ nhất của Kìm bị bủa vây bởi biển nước, bởi cuộc sống thiên nhiên hoang dã. Thế giới nước tưởng chừng rất quen thuộc đối với Kìm ấy lại là vũng sâu nhất trong tâm hồn Kìm. Sau lần len trâu thứ nhất, Kìm đã trở thành một tên du đãng. Cùng với Kìm, trong đám len trâu còn có đại ca Lập, Đẹt, Định… Cuộc sống họ cũng song hành với dòng chảy của nước. Trong dòng chảy đó, họ trở nên hoặc hung bạo hoặc kiên cường. Nước đồng hóa tính cách họ. Họ thân thuộc từng mạch đập, hơi thở của nước. Chính vì thế, họ như những tên du đãng chân chính đã vượt hết mọi mênh mông mặt nước để tìm kiếm sự sống cho hàng chục con trâu cũng là sự sống của chính bản thân mình.

Nếu lần len trâu thứ nhất, Kìm mất đi một con trâu mà với Kìm, nó chẳng khác gì người bạn thì đến lần len trâu thứ hai Kìm đã mất cha. Nỗi mất mát vô hạn này khiến cuộc tồn sinh còn lại mà Kìm phải đối mặt, phải trải qua kéo dài mênh mông như chính sự mênh mông của thế giới nước. Nhưng cái khác là, Kìm cô đơn. Cảnh Kìm chèo thuyền chở người cha mình đang hấp hối đi trong mùa nước nổi là cảnh gây xúc động bậc nhất ở phim. Thật khó tin rằng, cái thế giới nước mà những người đàn ông từng đầm mình trong đó lại có thể bao la đến thế, bí ẩn và tàn nhẫn đến thế vào lúc họ từ giã cuộc đời. Nước đã không cho cha Kìm một mẩu đất nhỏ bé để yên nghỉ. Kìm đành phải thủy táng cha mình. Mà cái cách thủy táng đó, cũng cay đắng không kém cuộc sống lênh đênh của Kìm. Cuộc tồn sinh của cha Kìm bắt đầu từ nước và kết thúc, mãi mãi cũng từ nước.

Cái chết của người cha còn để lại một bí mật kinh hoàng: cha Kìm thời trẻ đã từng hãm hiếp em gái Lập trong một lần len trâu. Kìm là kết quả của cuộc hãm hiếp đó. Đau đớn, chua xót và dồn nén, Kìm đã hú lên giữa trời nước mênh mông. Những đỗ vỡ trong tâm hồn Kìm, giờ đây tan hòa trong dòng nước kia và sau đó, đông tụ thành vết thương lòng sâu kín nhất của Kìm.

Chuyện hãm hiếp là một cách tả thực trong Mùa len trâu. Kìm, ở mùa len trâu thứ nhất đã tận mắt nhìn thấy đại ca Lập hãm hiếp một cô gái tại nơi đoàn len trâu dừng chân. Mùa len trâu thứ hai, chính Kìm đã tìm cách hãm hiếp Ban – vợ của bạn mình. Bản thân Kìm cũng là sản phẩm của lần hãm hiếp. Dục vọng phàm tục phơi bày song hành với thế giới nước. Phải chăng, đối mặt với hiểm nguy lưu lạc, họ, những người đàn ông nghèo khổ rất muốn được dừng lại, muốn bình yên ? Thế giới trưởng thành của những người đàn ông này được xác lập bằng cách chiếm đoạt giấc mơ dục vọng. Thực chất, đó là sự bất an, là thế giới từ chối tư cách làm chủ của họ.

Nước – diễn ngôn của không gian

Những địa danh được nhắc đến trong hành trình len trâu, hành trình của những con-sông- nước giúp ta hiểu sâu sắc hơn về không gian sinh tồn. Cha Kìm đã để lại trong tâm trí Kìm ấn tượng mạnh mẽ về vùng đất mà ông từng đi qua khi là thủ lĩnh len trâu. Đó là Ba Thê “cột đền vua chúa,…thiên địa sơ khai”, là Bảy Núi “cỏ lạ hoa thơm”. Cuộc đời len trâu của cha Kìm xứng danh là cuộc chinh phục những vùng đất hoang sơ, là hành trình bất tận của những con – sông – nước. Sau này, trong lần len trâu thứ hai, Kìm đi cùng một người Khmer ngược về miền Tây, cũng là tiếp nối hành trình đó. Trên thực tế, Ba Thê và Bảy núi là địa danh thuộc tỉnh An Giang, vốn là nơi lưu dấu hình ảnh của vương quốc Phù Nam hình thành từ thế kỉ I đầu Công nguyên, bị suy vong từ thế kỉ VII. Dấu tích còn lại của văn minh Phù Nam là kiến trúc đền tháp, chùa chiền, miếu mạo… đúng như lời kể của cha Kìm. Như vậy hành trình len trâu tương ứng với sự mở rộng không gian sống, gợi đến sự trở về cội nguồn, với bản thể.

Nước mở ra không gian sinh tồn của những người len trâu. Không gian sinh tồn ở đây, như bất kì mọi qui luật sống nào, đều đan xen cái chết. Trong Mùa len trâu, chết là một phần của sự hiện hữu. Người và trâu đều chết trong nước, kết thúc ở nước. Nước trở thành một biểu tượng cho sự không phân cách giữa sống và chết. Đoạn đối thoại giữa Kìm và con trai Đẹt biểu lộ cách hiểu về sự không phân cách đó. Kìm đã giải thích cho đứa bé rằng nước ngập là do mưa, mưa sinh ra từ trời, nước thì dìm chết cỏ cây, trâu và cả con người. Dường như đó là bài học đầu tiên và cũng là nhận thức sâu sắc nhất, thấm thía nhất của người dân sống trong thế giới nước. Một thế giới đang phân hóa, tan rữa xác người – cỏ – trâu. Sức mạnh nhấn chìm của nước không loại trừ một ai. Đó cũng là cách để con người và vạn vật dừng lại trước thời gian và qui luật tạo hóa. Thế giới bên trong lòng nước giúp ta liên tưởng đến nơi vùng vẫy của những quái vật, những mối đe dọa. Chính Kìm đã phải níu xác cha mình vào cối xay đá để nước không cuốn mất đi. Nhưng rõ ràng, từ trong lòng nước, từ sự rũ mục, con người nhận lại sự tái sinh. Sau mùa nước, mùa khô chỉ còn lại những mảnh đất, cánh đồng màu mỡ. Dấu vết về thế giới chìm, thế giới tan rữa được khỏa lấp bởi màu xanh của lúa. Trên cánh đồng mới, sự sống lại bắt đầu sinh sôi.

Nếu không gian sinh tồn là điều có thể cảm nhận được trực tiếp, bao quát được thì không gian rũ mục, thế giới bên trong lòng nước còn có một ẩn ý khác, sâu xa hơn: sự dìm kín những bí ẩn. Ở Mùa len trâu, cùng với nhịp điệu cuồn loạn của tuổi trẻ là nhịp điệu trầm lắng của bí ẩn. Những trầm tích quá khứ, dung nham trào chảy tính cách sống của con người hiện tại đan chéo vào nhau. Đó là quá khứ của cha Kìm, của đại ca Lập vốn là những thủ lĩnh len trâu nổi tiếng; là quá khứ của mối tình Đẹt và Ban; là dục vọng hiện tại của Kìm, là tính cách phóng khoáng đặc trưng Nam Bộ của ông bà Hai Tích; là cảnh từng đàn quạ đợi rỉa xác chết khiến người dân phải lựa chọn cách thủy táng hoặc thiên táng… Đó quả là những bí ẩn nằm sâu sau khung cảnh trời nước. Trong đó, bí ẩn về dục vọng, về cuộc sống tha hương của người Khmer thật không dễ giải mã. Những bí ẩn, một khi được thấu hiểu tức là đã tạo nên một “kinh nghiệm về sự hiện hữu (the experience of being live)” theo đúng ý đồ xây dựng nội dung bộ phim của đạo diễn.

Trong Mùa len trâu có một sự tiếp nối mà bất kì người xem nào cũng có thể nhận ra: sự tiếp nối không gian, sự tiếp nối những cuôc đời. Sự tiếp nối đó tạo nên ý nghĩa về tái hợp mà nhân chứng không ai khác chính là thế giới nước. Sự tiếp nối, tái hợp những cuộc đời dựa vào những ràng buộc, liên hệ tình cảm. Có một chân dung sống giữa ba nhân vật: Cha Kìm, Kìm và con trai Đẹt – Ban. Cha Kìm lưu lại ở Kìm tính cách một thủ lĩnh len trâu. Đến lượt mình, Kìm lại nuôi dưỡng ở con trai Đẹt những ham mê tuổi trẻ của mình. Bài sáo tha hương êm dịu và hoài vọng mà cha Kìm dạy cho Kìm giờ đây là niềm thích thú của con trai Đẹt. Kìm còn dạy cho cậu bé ấy bài học đầu tiên khi tiếp xúc với thế giới nước. Sau này, khi cuộc đời len trâu cay đắng buộc Kìm dừng lại, Ban đã đưa con trai mình giao cho Kìm nuôi dạy. Kìm và cậu bé ở lại trên cái chòi mà ông bà Hai Tích từng ở năm xưa. Tư thế làm cha của Kìm là tư thế bảo vệ mầm sống trước các biến động từ thế giới nước. Tái hợp giữa Kìm và con trai Đẹt – Ban là tái hợp thuần khiết tinh sạch mà những dòng – sông – nước mang lại. Cuối cùng, tình cảm con người, sợi dây liên hệ ngàn đời vẫn có sức mạnh níu kéo và nâng đỡ những bước chân phiêu bạt, xoa dịu mọi mất mát, cay đắng. Kìm đã có phút giây tươi sáng như một cơn mưa mùa khi được ủ ấm bởi mầm sống nhỏ bé. Mùa len trâu không cho ta cảm giác về sự đổ vỡ hay sa đọa hoàn toàn. Nói cách khác, như chính tính cách của thế giới nước, những bao dung ân nghĩa mà nó đem lại vẫn như một mạch lưu bất tận theo thời gian.

Nước – nhân vật chính của phim

Cuối cùng, tư cách diễn ngôn khiến nước trở thành nhân vật chính của phim. Ngay từ đầu, Nguyễn Võ Nghiêm Minh đã xác định, trong Mùa len trâu, nước không chỉ là một phần của hậu cảnh mà còn là nhân vật trung tâm. Do đó, mạch tự sự của phim, nhất là câu chuyện len trâu thời trẻ với bao sự kiện và biến cố được dẫn dắt bởi kí ức chân thực, luôn gắn liền với nước. Trong cách xây dựng câu chuyện của đạo diễn, có thể thấy nước là sự kiện lớn duy nhất tổ hợp tất cả các sự kiện khác, đảm bảo mạch chảy thời gian và không gian. Mạch chảy ấy có thể qui thành: hồi tưởng à nước + câu chuyện cuộc đời + nước à hiện tại. Thực chất đây là một cấu trúc thô ráp vốn tồn tại từ lâu trong điện ảnh Việt Nam. Nhưng sáng tạo riêng của chính Nguyễn Võ Nghiêm Minh là ở chỗ: biến khung hình phim, biến cuộc đời nhân vật thành một nhịp điệu của nước.

Những ý nghĩa biểu đạt mà nhân vật nước mang lại, như đã phân tích, gợi mở cách nhìn của đạo diễn về số phận cuộc đời của lớp người lưu dân, bị lãng quên và đơn độc. Họ vừa kiến tạo vừa là chứng nhân cho nền văn minh gắn liền với sông nước, nơi tính chất xứ lạ (exotic) luôn biểu hiện như một nét riêng biệt khó hiểu hết. Sự xuất hiện nhân vật nước cũng khiến chúng ta lúng túng trong việc xác định thể loại cho bộ phim. Sẽ ngộ nhận nếu xếp Mùa len trâu vào loại phim phong tục (mặc dù vẻ bề ngoài nó là câu chuyện len trâu của người dân ĐBSCL) hay loại phim lịch sử dù đó là câu chuyện đậm chất quá khứ.

(Một bài viết đã xưa xưa. SVVN)



[i] Mùa len trâu (Nguyễn Võ Nghiêm Minh, Giải đặc biệt ở LHP Locarno Thụy Sĩ; Giải đạo diễn xuất nhất ở LHP Chicago; Giải đặc biệt của LHP Amazonas Brasin)

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s