Tí ti phi lí


“Người nào cũng cảm thấy mình bị phạm tội, có khi không biết là tội gì. Người nào cũng cảm thấy mình là quan tòa và không biết để xử tội ai”. Tôi đọc được suy nghĩ này của Nguyễn Minh Châu trong Di cảo (Nxb Hà Nội, 2009) của ông. Tôi nghĩ ông viết ra điều này không kèm theo sự cạnh khóe nào. Ông đang nói một cách tự nhiên về chính mình, một nhà văn, một người tồn tại bằng sự viết, và về con người, cái nhiều hơn một cá nhân cụ thể đang cộng sinh quần sinh với ông, với nhau. Đời sống vốn thích hợp cho những người không có suy nghĩ gì đáng kể.

Nhưng đời sống sẽ là quá cỡ, là quá mọi ước đoán đối với những người lấy suy nghĩ làm giấy thông hành. Tôi đang sống để nhận ra những điều trên thật sự vẫn không sai khác trong thời điểm hiện tại, nhất là hiện tại của văn nhân trí thức mà tôi thường xuyên chạm mặt. Tôi đã nghe, nhìn, hoặc có một phần dính dáng đến hai thái cực có vẻ mâu thuẫn: ai cũng thấy mình đang phạm một thứ tội nào đó nhưng đồng thời cũng nhất quyết nghĩ mình đáng ra/cần thiết phải lên tiếng như quan tòa. Và liền đó, lại có cả trạng thái ai cũng tự họa mình như một nạn nhân (của số phận – đương nhiên dễ hiểu; của đời sống – vẫn không quá khó để đón nhận; của vài thứ chưa từng được phân loại theo cấp độ nào thì mới đáng gọi là người bị hại, ví như chuyện vừa đánh xe ra đầu ngõ, đang thở hơi thở đầu tiên của buổi sáng, thì bị lai dắt vào bót để nộp phạt giao thông), mà cái phép tự họa ấy, rất chỉnh chu, được phân bố đều trên các mặt trận (như tình-tiền-tài), trên các bộ phận (như thân-tâm-trí)… Cứ chiểu theo những bi kịch ngút trời đó thì không biết bao nhiêu phen quan tòa nhảy dựng tóc gáy để phán những lời thống thiết về lẽ phải, lẽ công bằng cho họ. Thế nhưng tôi ước chừng rằng không có vẻ đẹp nào đáng để tôn thờ cho bằng vẻ đẹp nạn nhân trong lúc này. Bởi thế, hãy cứ để mình được dây dưa với một tí bất hạnh hay đại loại những thứ gì nhầy nhụa kiểu như nước mắt, bọt mép… Trong nhiều thứ truy tìm để được hiển lộ như một chính nhân quân tử, một thiên hạ anh hùng, không ít văn nhân trí thức tự ưỡn ngực cho vài cục đá (và cục gì đó nữa) ném vào! Đau thì có đau nhưng cảm giác được nhiều người quì xuống đất vái lạy thật đáng để một lần kinh qua.

p/s: TÍ TI SISYPHUS

Tên tiểu luận, vốn là tên chương sau cùng, được gợi dẫn từ câu chuyện của chàng Sisyphus trong thần thoại Hy Lạp: Sisyphus đã bị các vị thần trừng phạt bằng việc vần tảng lớn đá lên đỉnh núi, nhưng khi lên đến đỉnh, nó tự lăn xuống và Sisyphus buộc phải bắt đầu lại. Một hình phạt khủng khiếp vì khiến chàng lao động trong hoài công và vô vọng. Nhưng bởi thế, số phận Sisyphus gợi nhắc điều mà Albert Camus sẽ tập trung phân tích trong toàn bộ tiểu luận: sự phi lí (absurdism). Theo đó, bắt đầu từ một “lập luận phi lí” rằng đời sống của mỗi cá nhân, ngay cả những cá nhân tự xác định cho mình một lí tưởng, mục đích cao đẹp, thường bị vây bủa trong những hành động đôi khi rất hoài công và vô vọng. Sự phi lí nổi lên ngay trong những điều mà ta tưởng hợp lí: càng sống, về cơ bản, là càng lao vào một hành trình mà sự kết thúc chỉ là cái chết. Nhưng điều đó bắt buộc con người ý thức phải biết cách sống, biết cách lựa chọn phương thức sống và theo Camus “đánh giá xem cuộc sống đáng sống hay không đáng sống cũng chính là trả lời cho câu hỏi có tính nền tảng của triết học” (tr.14). Thay vì lên giọng giáo huấn xem “đời có đáng sống” không, Camus lại trầm tư biện luận về “tự sát”, hành vi mà ông coi là vấn đề triết học duy nhất đáng bàn. Camus thấy rằng nếu người ta tự sát bởi vì cuộc sống không đáng sống thì nó quá hiển nhiên. Vấn đề phải ở chỗ một người sống trong ý thức trọn vẹn thì không nên từ chối đời sống phi lí bằng tự sát, không thoái lui, buông xuôi hay chạy trốn mà phải chạm vào nó, tiếp tục, làm lại lần nữa trong nó, đóng con dấu cá nhân vào nó. Camus cũng hướng tới “sống mà không cầu viện”, tức không quá tin vào sức mạnh siêu nhiên của Chúa (Ki-tô giáo), dám nổi loạn, vượt qua sự điều khiển của thần linh, định mệnh để chấp nhận mọi sự hiện hữu của chính mình trong thế giới – “sống hết số phận cụ thể của mình, chính là chấp nhận nó hoàn toàn” (tr.85)– Camus nói thêm. Con người phi lí chỉ tin vào cái đang là, khước từ hi vọng vào tương lai mờ mịt bằng cách vươn tới tự do nội tại, cái tự do trước chính mình. Và vì thế, cần loại bớt cầu nguyện, nhận ra sự hữu hạn và nhận rõ việc không thể đoán trước bất kì điều gì. Con người chỉ còn sự sáng suốt của riêng mình nên ngay cả sự thất bại thì nó cũng đóng góp một quan điểm cụ thể, một hơi ấm nào đó: “trong thế giới phi lí, giá trị của một khái niệm hay một cuộc đời được đo lường bằng sự vô ích của nó” (tr.108). Đến đây, Camus không chỉ cho chúng ta thấy việc ông đặt câu hỏi “sống để làm gì” mà còn là “sống như thế nào”. Câu hỏi này có thể coi như một biện luận có tính chất đáp trả của tri thức trước những dư chấn Thế chiến II vốn là cuộc chiến đã gây ra bao nỗi hoang mang về nghĩa lí của đời sống, về giá trị của con người. Là chứng nhân cuộc khủng hoảng đó, Camus không chỉ nhận thấy sự phi lí đang bao trùm mọi nơi, mọi lĩnh vực mà còn quyết liệt đi tìm một biểu tượng có khả năng thay thế cho việc than vãn, sợ hãi hay buông xuôi trước sự thật. Trong quá trình tìm biết đó, Camus từng bước đọc lại những mệnh đề tư tưởng trong chủ nghĩa hiện sinh, từ Jaspers đến Heidegger, từ Kierkegaard đến Chestov, và đặc biệt là Nietzsche; đọc lại và phân tích những tác phẩm văn học nghệ thuật trứ danh để cuối cùng lựa chọn Sisyphus.

            Chính lúc Sisyphus quay lại vần tảng đá lên, Camus nhận ra chàng “vượt lên cao hơn số phận của mình. Chàng mạnh hơn tảng đá” (tr.178). Đấy là một phát hiện đầy bất ngờ, thông thái và nhân văn. Cho nên, nếu phải đối diện với một tình huống tương tự, hãy tin lời Albert Camus: “Ta phải tưởng tượng là Sisyphus hạnh phúc”.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s